Tính Khí

Tính Khí

Người ta thường để ý rằng: có nhiều đầu óc tự nhiên chính đính lại, cũng có nhiều đầu óc tự nhiên sai ngoa. Đó phần nhiều là do nơi tánh khí.

Descartes bảo: người ta ai ai cũng có lương tri, tức là khiếu biết phân biệt ngay lẽ tà điều chánh, lẽ tốt điều xấu. Thế thì nếu phần đông lại có kẻ phán đoán sai lầm, là tại vô tình hay hữu ý, họ bằng lòng sống trong sai lầm, mà không đủ can đảm phản động lại. Bởi vậy sai lầm phần nhiều lại là một vấn đề thuộc về tánh khí.

Thật vậy. Họ sở dĩ có một đầu óc sai ngoa, là tại họ thiếu nghị lực để phản động lại với dục vọng, với tính dễ dãi, cẩu thả, biếng nhác... không phải học cho nhiều, nhớ cho giỏi hoặc có nhiều kinh nghiệm là cần thiết cho sự phán đoán của mình được chính đính, mà quyết là nhờ nơi sự huấn luyện ý chí, nghĩa là nơi sự kiểu chính về tinh thần trước hết.

Nếu chúng ta chỉ phê phán về những điều mà trong đó chúng ta không có một mảy tư lợi gì cả, có lẽ sự phê phán của chúng ta sẽ không sai với nhau là mấy. Tuy nhiên, đó chỉ là một ức thuyết thôi, chớ kỳ thật, làm sao lại có được một vấn đề ta để ý suy nghĩ đền, mà nó lại dửng dưng không có một mảy may lợi hại nào đối với ta?

Nhà tâm lý học nói rất chí lý: Ta suy nghĩ với tất cả tánh khí của ta. Những kẻ có tánh công bình, ngay chánh thì tư lợi của họ không đủ làm chủ họ được, nên sự phán đoán của họ được vô tư hơn, đúng đắn hơn. Trái lại, kẻ có tánh dục lợi tham danh, bất công bất chánh thì tư lợi của họ đứng trên hết mọi sự, phán đoán của họ tất nhiên thiên lệch sại lầm. Đó cũng là một lẽ cố nhiên vậy.

Thuật Tư Tưởng

Thu Giang Nguyễn Duy Cần