-Biết-

-Biết-

Biết được chữ thời, đâu phải dễ gì. Thái quá là dở, mà bất cập cũng không hay. "Người trí đi quá mực trung; kẻ ngu theo không kịp mực trung.." (Trí giả quá chi, ngu giả bất cập chi).

Phần đông, chỉ "biết tiến, mà không biết thối; chỉ biết giữ cho còn, mà không biết làm cho mất; chỉ biết lấy cho được mà không biết bỏ đi..." nên, "hễ hành động thì chắc chắn không khỏi có điều hối hận"

Trong sách Liệt Tử có câu chuyện này, cũng tạm có thể miêu tả thái độ "vô khả, vô bất khả" của một người đã học đặng chữ biết ấy...!

Tử Hạ hỏi Khổng Tử: "Nhan Hồi là người thế nào?"

Khổng Tử nói: "Cái nhân của Hồi hơn ta".

Tử Hạ lại hỏi:

- Tử Cống là người thế nào?

- Cái mau mắn của Tử hơn ta.

- Tử Lộ là người thế nào?

- Cái dũng của Do hơn ta.

- Tử Trương là người thế nào?

- Cái vẻ trang nghiêm của Sư hơn ta.

Tử Hạ lấy làm lạ, đứng dậy thưa: "Vậy thì tại sao bốn người ấy lại còn theo thầy mà học?" Khổng Tử nói: "Ở đây ta bảo cho: Hồi chỉ biết nhân mà không biết lúc bất nhân; Tử chỉ biết mau mắn mà không biết lúc chậm chạp. Do chỉ biết hùng dũng mà không biết lúc nên nhút nhát; Sư chỉ biết trang nghiêm mà không biết lúc ung dung để hòa đồng với mọi người.

Nay gồm tất cả những cái hay của bốn người ấy có mà đổi với cái ta có, ta không đổi. Bởi vậy, họ phải thờ ta làm thầy mà không hai lòng"

Biết đây, là biết tùy lúc mà biến thông cho hạp thời trúng tiết. Nếu chỉ biết khư khư một mực, dầu hay đến đâu cũng hỏng việc.

Trọng hệ nhất trong đạo xử thế, là biết biến, vì "có biến mới có thông, có thông mới lâu bền được"

"Cái nghĩa của chữ tùy thời, lớn vậy thay!"

Cho nên: "Kẻ biết cái đạo tiến, thoái, tồn, vong mà không bao giờ sai cái chỗ chính trung của nó, có lẽ chỉ có bậc thánh nhân mà thôi ư?"

Thuật Xử Thế Của Người Xưa

Thu Giang Nguyễn Duy Cần