Nho gia, Đạo gia và Phật gia

Nho gia, Đạo gia và Phật gia

Thoạt nhìn, ba hệ tư tưởng này dường như rất khác nhau.

Một bên nói về đạo đức và trật tự xã hội. Một bên nói về thuận theo tự nhiên. Một bên nói về buông bỏ và giác ngộ. Nhưng ba con đường đó thực ra đang nói về ba tầng khác nhau của một con người.

​Nho gia dạy con người cách sống giữa xã hội. Đạo gia dạy con người cách hòa hợp với vũ trụ. Phật gia dạy con người cách nhìn thấu chính mình. Ba hướng nhìn khác nhau, nhưng cuối cùng đều để hoàn thiện của con người.

​Nho gia trước hết nói về cách làm người. Khổng Tử đặt nền tảng của Nho học trên những giá trị rất căn bản: Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín.

​Một người học Nho trước hết học cách sống có trách nhiệm, biết kính trên nhường dưới, biết giữ đạo nghĩa, biết đặt lợi ích chung lên trên những ham muốn nhỏ của bản thân.

Nhưng nếu chỉ sống hoàn toàn trong khuôn khổ của Nho gia, con người rất dễ rơi vào một áp lực của danh phận, trách nhiệm. Và đó là lúc tư tưởng của Đạo gia xuất hiện như một sự cân bằng.

​Đạo gia do Lão Tử khai sáng lại nhìn thế giới theo một hướng rất khác. Lão Tử nói về một nguyên lý rất đặc biệt: "Vô vi nhi vô bất vi". Không cưỡng ép nhưng không có gì là không thể vận hành. Trong cách nhìn của Đạo gia, vũ trụ vận hành theo một trật tự tự nhiên. Khi con người hiểu được quy luật của tự nhiên và biết thuận theo nó, cuộc sống trở nên nhẹ nhàng hơn.

​Nhưng vẫn chưa đủ, Phật gia xuất hiện như một con đường đi vào bên trong.

Đức Phật nhìn vào một câu hỏi rất sâu: Tại sao con người luôn khổ? Ngài chỉ ra rằng phần lớn khổ đau của con người đến từ sự bám chấp. Chấp vào danh, chấp vào lợi, chấp vào những thứ tưởng như vĩnh viễn nhưng thực ra luôn thay đổi.

Phật giáo nói về vô thường. Mọi thứ trong cuộc đời đều sinh ra do duyên và cũng mất đi do duyên. Khi con người hiểu được điều này, họ bắt đầu buông bớt những bám chấp không cần thiết. Tâm trí trở nên nhẹ hơn, sự nhìn nhận thế giới cũng trở nên rõ ràng hơn.

​Trong văn hóa phương Đông, ba hệ tư tưởng này thường được xem như ba mặt của cùng một con đường. Nho gia giúp con người biết cách sống giữa xã hội. Đạo gia giúp con người biết cách hòa hợp với tự nhiên. Phật gia giúp con người hiểu rõ chính tâm mình.

Khi ba tầng này kết hợp với nhau, một con người có thể vừa sống có trách nhiệm, vừa sống thuận tự nhiên, vừa có khả năng nhìn thấu bản thân.

Những tư tưởng này đều được phân tích rất cặn kẽ,học giả Nguyễn Hiến Lê. Ông cho thấy Triết học phương Đông rất thú vị, nó cho bạn rất nhiều góc nhìn đa chiều về xã hội, con người và vì sao nhất định phải đọc một lần trong đời: